Mii lea biebmohearkivuohta?
Biebmohearkivuohta lea hearkivuohta osiid biepmu vuostá. Go lea biebmoallergiija de goruda vuostálastin doaibmagoahtá proteiinnaid vuostá mat leat biepmus ja maid vásiha ”várálaš” sisabáhkkjeaddjin. Dušše biebmonagat maid ii gierdda sáhttá dagahit allergalaš reakšuvnna. Dábálaččat bohtet reakšuvnnat jođanit maŋŋil boradeami ja sáhttet muhtun dilin leat duođalaččat.
Eará biebmohearkivuođa šlajain ii leat vuostálastinvuogádat seaguhuvvon, muhto dávdamearkkat mat čuožžilit sáhttet sulástahttit allergiijareakšuvnnaid. Eai boađe nu jođánit ja eai leat nu duođalaččat ja boahtá das makkár biepmu lea borran. Doaba gierdameahttun atno dávjá diliin gos fuomášuvvo biebmoreakšuvdna almma laboratoriijaiskosin dan čájehit. Gávdnojit máŋga suorggi biebmohearkivuođas dahje biebmogierdameahttumis nu movt dávjá gohčoduvvo.
Laktosehearki: Čoallevuohččecuozza ii nagot mollet/smávvet laktosa (mielkesohkar mii lea mielkkis ja mielkebuktagiin). Addá čoavjebákčasa, čoavji baggá ja luhčadávda, mii ii leat várálaš, muhto unohas. (Geahča faktaárkka mielkeallergiija birra)
Cøliakiija: Jus lea seakkačoalis dávda maid dávjá gohčodit glutenhearki dan dihte go glutenproteiinnat mat leat bivggis, rohkažis ja guoittis billistit čoali. Eallinguhkosaš glutenkeahtes borramuš lea dárbu stivredihte dávdda.
Dábáleamos biebmogierdameahttunvuođat:
Smávva mánáin lea allergiija mielkki, moni, guoli, niehttit, skálžoelliid ja bađvešattuid (earttat, peaniehttit, soija, lupina ja linnsát) vuostá dábáleamos. Mánáin geain lea atohpalaš eksema erenoamažit, sis lea ii-allergalaš hearkivuođareakšuvnnat sitrusšattuid, eananmurjjiid ja tomáhtaid vuostá. Reakšuvnnat leat dan duohken man olu borra daid ja dávja dagahit sakŋáša ja eksema vearáskahttima.
Boarráset mánáin ja rávisolbmuin lea allergiija niehttiid (peaniehttit, hásselniehttit ja mandelat), varas rušppiid, eppeliid, pearaid ja eará šattut main leat geađggit ja skálžoealliid vuostá dábáleamos. Laktosehearkivuohta boahtá dađistaga ja maŋŋil go mánná lea heaitán njámmámen čičči ja skuvlaagi rádjái. Nisojáffuallergiija reakšuvnnat dan biepmu vuostá mas lea nisujáffu, ii leat dávjá, muhto sáhttá addit garra reakšuvnnaid, ja dávjá rahččáma oktavuođas. Cøliakiija lea badjelaš 1 % álbmogis ja dat sáhttá leat buot agi olbmuin, maiddái rávisolbmuin. Lasihanávdansiid reakšuvnnat dáhpáhuvvá, dávjjimusat ii-allergalaš hearkkivuođas ja addet unnanaš váttuid.
Dávdamearkkat:
Reakšuvnnat sáhttet leat láivásat, mat mannet badjel oanehisáiggi geahčen – ja gitta eanet duođalažži, muhtumin heaggaváralaččan. Njálbme ja čotta saŋáš ja vuohččecuozza bohtaneapmi gohčoduvvo orálalaš allergiija syndroman ja lea dábálaš biepmuid ruossoreakšuvdnan, nu go vásáhusat sis geain lea lieđđegavjaallergiija. Dávdamearkkat mat leat dábálaččat leat ahte čoavji- ja čoaliid leat baggan, bákčasat, luhčadávda ja váibmu moiddoda. Dat mii guoská liikeváttuide ja mii maid lea dábálaš, erenoamažit smávva mánáin, lea rušmasat, eksema vearáskeapmi ja saŋáš. Allergalaš šohka (anafylaksi) mii lea hárve muhto hui duođalaš, ja dat gáibida jođánis dálkkodeami. Das lea dávdamearkan dat ahte čotta bohtana, lossavuoigŋan, dávjá vuoksin, ja sáhttá ovdanit gitta varradeaddonjiedjama ja jámálgeami.
Movt bidjat diagnosa?
Čuokkisiskos ja varraiskos leat dat dábáleamos iskkosat. Duššo daid vuođul ii leat buorre bidjat diágnosa, muhto ferte dasa lassin biepmuin vel geahččalit. Lea deaŧálaš ahte ii váldde eret deaŧálaš biepmuid biebmodilis ovdalgo lea sihkaris diagnosa. Erenoamažit guoská dat jus lea cøliakiija ballu dan dihte go jus de leat álgán glutenkeahtes biepmu borrat lea váttis bidjat diagnosa. Geahččalanáigodagas sáhttá biepmuid maid vávjá bidjat áibbas eret, ja dasto veahážiiid mielde borragoahtit ovtta ain hávális.
Gávdnojit buorit iskosat bidjandihte diagnosa cøliakiijai ja laktosahearkivuhtii. Konvenšunealla dálkodeamis eai gávdno oktasašiskosat mat čájehit obbalaš biebmohearkivuođa. Leat máŋga molssoevttolaš dálkkodeaddjit geat fállet iskosiid, muhto eai leat duođáštusat dollet go dat deaivasa.
Rikshospitala, HF, Mánáidklinihkka Voksentoppen lea erenoamašbuohcciviessu mánáid váras geain leat allergenat. Rávisolbmuide eai gávdno diekkár erenoamaš institušuvnnat. Rávisolmmoš váldá álggos oktavuođa iežas doaktarin, mii de ohca viidáset áigeguovdilis spesiáldoaktára lusa, ovdamearkka dihte čoavje- čoalle spesialista, geahpesdoavttir dahje beallje/njunne/čotta doavttir.
Dálkkodeapmi:
Mánnávuođaáigodagas lea erenoamaš deaŧálaš ahte biebmu lea riekta ovttastuvvon. Áidna dálkkodanvuohki lea ahte ii bora borramušaid maid ii gierdda. Daid biepmuid maid ii gierdda ii galggá borrat dahje juhkat muhto baicca galgá gávdnat sullasaččaid. Jus lea mielkeallergiija, ferte bargat ahte oažžu nohka kalsiumma ja B-vitamiinna. Unnimus mánáide lea deaŧálš oažžot buoiddi ja proteiinnaid. Mánát geat eai gierdda gusamielkki, fertejit oažžut dan sádjái ollislaš goansta mielkki (reseptas oažžu apotekas). Jus ii galgga guoitta borramuša borrat, ferte dan sadjái oažžut nohka proteiinnaid, fiibera ja minarálaid. C-vitamiinna sáhttá oažžut beare unnan jus ii bora šattuid ja ruotnasit. Doavttir sáhttá ohcat saji klinihkalaš biebmorávvejeaddji lusa buohcciviesu poliklinihkas oažžun dihte individuála biebmodilirávvejumi.
Dálkasat:
Olbmot geat sáhttet oažžut heaggaváralaš allergiijareakšuvnnaid berrejit oaččut adrenaliinnadálkkasnálu (Epipen ja Epipen jr.). Dálkkasnálu galgá bidjat dego vuostemirkun jus dáhpádorpmis borra juoida maid ii gierdda. Allergiijadálkasat maid válddat eará allergiijaid dihte, ovdameakka dihte lieđđegavjaallergiija vuostta, sáhttá maid veahkkin váttuide jus borra borramuša maid ii gierdda. Ii leat dábálaš váldit fásta dálkasiid biebmoallergiija vuostá.
Biebmoallergiijaregisttár
Jus leat duođalaš reakšuvnnat biebmu vuostá de galgá diehtu mannat Matallergiijaregisttarii Folkehelseinstituhtas. Eaktun dasa ahte sáhttá dieđihit lea jus buohcci lea váldán oktavuođa doaktárin 24 diimmu sisa go lea borran biepmu. Registtár lea huksen oažžundihte eanet dieđuid biebmoreakšuvnnaid birra, man duođalaččat dat leat, masa reagere ja geat ožžot dan.
Dávjá ferte son gii lea biebmoallegiijalaš ieš ráhkadit biepmu alcces. Jus gárvvesbiepmuid áigu borrat, ferte dárkilit lohkat sisdoallolisttu. Go lea guossin restaurangas ja borranbáikkis, lea deaŧálaš jearrat mii lea biepmuid sisdoallu ja maid dieđihit iežas allergena dahje biebmohearkivuođa birra.
Movt lea dilalašvuohta dávdda ektui
Smávimus mánáin jagis gitta golmma jagi rádjái leat 5-8 % reakšuvnnat biepmu vuostá. Muđui álbmogis lea sullii 5 % geain lea biebmoallergiija/ -gierdameahttunvuohta jus váldá dása mielde ruossoallergiijaid. Lea eambbogat geaidda dát guoská beaivválaččat, go váttuin leat práktihkalaš váikkuhusat bearrašii ja olbmáide.